Brain Rot - Zihin Yozlaşması

"Brain Rot" Nedir?

Oxford Üniversitesi Yayını, “Brain rot” (zihin yozlaşması) terimini 2024 yılının kelimesi olarak seçtiğinde anlamı tam olarak anlaşılmamıştı. Sonraları sosyal ağlara sırılsıklam bağımlı hale gelenlerin tutsaklıkları ile özdeşleşmeye başladı. Düşüncesizce ve saatlerce ekranı kaydırarak kısa görüntüleri izlemenin sonucu olarak ortaya çıkan bir davranış biçimi olarak yaşamımızda yerini aldı.

Aslında tıbbi bir terim değildi, düşük kaliteli, aşırı derecede uyarıcı ve bilgisel derinliği olmayan içeriklerde gezinme tanımı yapıldı. Yani izleme ve seyretme bile değildi. Dikkatli gözlem ve anlamaya çalışmak hatta öğrenmek hiç değildi. Dışarıdan, büyülenmişçesine önündeki küçük bir perdeye kilitlenmiş ilgili bireyler olarak fark edildiler.

Paylaşım yapısı, genellikle çok hızlı kurgulanmış içeriklerin tüketiciye sunulmasıydı. Bugün mantık hatası barındıran yararsız mizah içeren veya sadece "tık" almak için tasarlanmış görsel ve işitsel malzeme ekrana yansıtılmakta.

Bu tür içeriklerin bilişsel etkisi, beyni sürekli bir "dopamin döngüsüne" sokarak mutluluk duygusunu körüklemektir. Bilgi öğrenmek yerine, sadece bir sonraki uyarana geçme arzusu tetiklenmiş ve boyunduruk kaçınılmaz olmuştur. Sabırsızca israf edilen zaman ve zincirleme tepkiyle çığ gibi büyüyen hiç erişilmeyecek sevindirici hedef arayışı… Nihayetinde hayal kırıklığı ve başlangıcının nedenini dahi hatırlamayan memnuniyetsiz insanlar.

Hakikat internet çağının çok öncesinde keşfedilmişti. 1856 yılında Henry David Thoreau, Walden adlı kitabında konuyu karmaşık fikirlere yaklaşım olarak ele almıştır. Yaşamının bir bölümünü geçirdiği Walden Gölet’i (Concord Massachusetts) çevresinde görkemli hayat terk edilerek sade bir yaşam sürdürülebilir mi? üzerine çalışmalar gerçekleştirmiştir. Aradığı yanıt "Tüm gereksiz lükslerden arınıp, aşırı biçimde kısıtlanmış koşullarda tekdüze ve yalın bir hayat sürerek hayatta kalınabilir, hatta belki de kişisel bir gelişim sergileyebilir miydi?" Eleştirisel sorgusu, geçiştirilen, itina gösterilmeyen ve yok sayılan, çok katmanlı bileşik fikirlerin reddi sonrasında zihin ve akıl sağlığının olumsuz etkilenmesi, olmuştur.

Çürümekte olan bir patates için nasıl girişim çözümleri üretilmeye çalışılıyorsa çürüyen bir beyin için aynı yöntem uygulanamaz mı? Konunun özü, sürüklenişi düşündürmek olarak özetlenebilir.

Beyin yozlaşmasını kanıtlayacak yeterli tıbbi verinin bulunmadığı gerçeği varsayımı kabul görmektedir. Sezgisel ürperti, artık konunun ciddiyetini bir sonraki aşamaya taşımaktadır. Çevrimiçi dünyanın kuralsızlaşması neticesinde, kaçınılmaz olarak sosyal mecraların, doyumsuzluğun yanında hoşnutsuzluğu ve memnuniyetsizliği de beraberinde, getirdiğidir.

Sosyal Medya Çürümesi (Social Media Decay)

Kavramsal olarak, platformlar ile kullanıcı etkileşimlerinin zamanla nitelik kaybetmesini ifade etmektedir.

Algoritmik Yozlaşma: Algoritmalar, kullanıcıyı, müşteriyi "eğitici, öğretici, eğlendirici, iş tarzı" kapsamında doygun bilgilendirmeden ziyade "ekranda tutan" kolay düşünüme yönlendirmektedir.  Kestirmeden, yararlı zamanı heba ederek, reklam izlemeye teşvik ön plana çıkmaktadır. Dolayısıyla genellikle, öfke, aşırılık, cinsellik veya anlam bütünlüğü tamtakır içeriklerin (Brain Rot) öne çıkmasına neden olunmaktadır.

Dikkat Süresinin Kısalması (Attention Span): Sürekli 15/30 saniyelik görüntüye maruz kalınması, beynin uzun süreli odaklanma yeteneğini (kitap okumak, uzun bir dersi dinlemek, problem çözmek, tartışmak, araştırmak) zayıflatmaktadır. Aslında ustalığı geliştirmek için başvurulan, iletişimi ve ağ içinde kalmayı amaçlayan, yeni araç körleşmeye neden olmaktadır.

Rahatına bakmayı doğal olarak tercih eden beyin "popcorn" patlamış mısır deyimini de böylece kazanmış olmaktadır. Beyin aralıksız, durmadan, ardışık patlayan kısa uyarılara tepki verebilir hale gelebilmektedir. Döküntü izlemek, bir süre sonra alışkanlığa dönüşebilecek ve sosyal medya sosyalleşmenin önüne geçerek yalnızlığa ve içe kapanıklığa sebep olacaktır.

Belirtiler ve Riskler

Araştırmalar, kullanışsız, kıymetsiz ve gelgeç sayısal (Digital) veri tüketimi tutkusunun sakıncalı sonuçlara yol açabileceğini gösteriyor:

Analitik Düşünme Kaybı: Ortamı, çerçeveyi, zamanı, nedeni, niçini gibi, merakı inceleme yerine, sunulan hazır ve genellikle hatalı kalıpları bir çırpıda kabul etme eğilimi güçlenmektedir.

Yalnızlık ve Yabancılaşma: Yapay Zekâ ve Sayısal “digital” Ortamlarla kurulan derin ve sıkı etkileşim, gerçek insani bağlara barikat oluşturarak, bireyde ağır bir yalnızlık hissi yaratabilmektedir. Takım çalışması ve kenetlenme arka plana itebilmektedir.

Yaratıcılığın Körelmesi: Keşfetmek, icat çıkarmak, girişimci faaliyetinde bulunmak yenilikçiliğin temel taşlarını oluşturmaktadır. Oysaki Yapay Zekâ çıktılarını olduğu gibi kucaklamak zihnin "boşluktan bir şey üretme" kabiliyetini eritebilir. Sayısal limanlara sığınmak Doğal Zekânın cılızlaşmasına sebep olabilir. Söyle bir soluklanmalı ve beynimizin bir rüyada gibi alıp başını gitmesine izin verilmemelidir. Yokuş aşağı freni patlamış bir araç yerine önümüzdeki yamacı tırmanmak için geleceğimize sahip çıkmalıyız.

Neden Şimdi Gündemde?

2024'te terimin zirve yapmasının sebebi, üretken Yapay Zekânın (GenAI) interneti devasa bir birikim okyanusu olarak yeni baştan kurgulanmasında aranmalıdır. Hürmet edilmeli. Kıyaslamak gerekirse toplam verinin yarıdan fazlasının sentetik olması bir ikilem olarak değerlendirilebilir. Nihayetinde, ince yapılı bereketli bilgi kısa zamanda muslukların kontrolsüz açılmasıyla sınırsız bir çöplük de oluşurmuş durumdadır. İnsanlar artık neyin gerçek, neyin bot yapımı olduğunu ayırt edilemediği bir "bilgi kirliliği" çağında yaşamaktadırlar.

"Brain rot", sayısal şişmanlamanın “digital obesity” akıl erdirilemeyecek seviyeye erişmesi ile açıklanabilmektedir. Tıpkı uygunsuz kimyasallarla takviye edilen gıdaların insan vücuduna zarar vermesi ile karşılaştırılabilir. Yapmacık ve uyduruk sayısal bilgi derlemenin de zihinsel sağlığı ve bilişsel yetkinliği "çürüttüğü" savunulmaktadır.

Özetle her ne kadar yukarıda değinilen uyarılar can sıkıcı olsa da soruna dikkat çekmek amaçlı dile getirilmiştir. Yapay Zekâ ve sosyal medya gelişi güzel kullanılmamalıdır. Uyurgezer yaklaşım ve süreçlerde yenilikler sistemlerin içine çabucak zerk edilmemelidir. El verip kolu kaptırmamak için karar verici seviyede itinayla bütünlükle planlanmalı, nokta çözümler ele alınmalıdır.

Makalede kesinlikle Yapay Zekâya surat edilmeli anlaşılmamalıdır. Hızlıca kat edilecek güzergâhta önce öğrenme sonra uygulama yöntemi verimlilik için elzemdir. Her bir aşamanın dikkatlice düşünülmesi ve amaca yönelik kazanımların hesaplanarak kontrollü devreye alınmasına özen gösterilmelidir.

Sağlıcakla kalın ve unutmayalım;

İcrayı San’at Eyle.