21 Haziran 2021
tarihinde YZ “Yapay Zekâ” sistemlerinin uygulama esaslarını tanımlayan yasa
teklifi Avrupa Komisyonuna sunulmuştur. 12 Temmuz 2024 tarihinde de AB Resmi
Gazetesinde Yayınlanmıştır. 1 Ağustos 2024 tarihinden başlayarak kademeli
olarak geçerlilik yürürlüğü girmektedir.
Sağlık
hizmetleri, enerji, üretim, haberleşme ve araştırma gibi birçok alanda süratle
yaşantımızda yer alan YZ elbette faydaları sınırsız olacağı kanıtlanmıştır. Öte
yandan çok rahatsız edici seviyede risk teşkil ettiği durumlarda söz konusudur.
Dolayısıyla oluşabilecek risklerin düzenlenmesi adına başlatılan yasa çalışması
Nisan 2021’de Avrupa Komisyonu tarafından kabul edilmiştir.
Yasanın amacı, YZ
sistemlerinin meydana getirebileceği riskleri, sınıflandırmak, analiz etmek, risk
seviyelerine göre uygulanacak düzenlemeleri belirlemektedir. AB YZ Yasası,
dünyada YZ düzenlenmesi adına atılan ilk adım olması sebebiyle dikkat
çekmektedir.
AB Yapay Zekâ
Yasasının temel amacı
1- AB pazarına
kullanıma sunulan YZ sistemlerinin güvenli ve güvenilir olduğundan ve temel
haklar ile AB değerlerine saygı gösterdiğinden emin olmak,
2- Yatırımları ve
YZ alanındaki girişim, yenilikçiliği kolaylaştırmak için hukuki geçerlilik
sağlamak,
3- Temel haklar
ve YZ sistemlerine uyarlanabilir güvenlik gereksinimleri konusundaki mevcut
düzenlemelerin etkin bir şekilde kurallaştırmasını ve denetlenmesini artırmak,
AB Yapay Zekâ
Yasası kapsamında değerlendirilen konu başlıkları
1- AB dışında bir
ülkede tasarlanmış, üretilmiş ve kurulmuş olduğuna bakılmaksızın AB’de pazara
sürülen YZ sistemleri hizmet sağlayıcıları.
2- AB içinde YZ
sistemleri işleticileri, kullanıcıları, dağıtıcıları.
3- YZ
sistemlerinden üretilen çıktılar AB içinde kullanılsa bile, üçüncü bir ülkede
yerleşik sistem sağlayıcıları ve kullanıcıları,
AB Yapay Zekâ
Yasası
Yasa, YZ değer
zincirindeki birçok oyuncu için geçerlidir. Sağlayıcıları, Uygulayıcıları
(kullanıcı kuruluşlar), İthalatçıları, Dağıtıcıları, Ürün tasarımcılarını,
üreticileri ve yetkili temsilcileri içermekte ve bulundurmaktadır. Yasa
kapsamında sağlayıcı, uygulayıcı ve ithalatçı tanımları özellikle gündemde ön
sıralarda yer almaktadır.
1-
Sağlayıcılar (Providers)
Sağlayıcılar; YZ
sistemini veya genel amaçlı YZ (GPAI) modelini geliştiren ya da üründe kendi
adı ile ticari markası altında piyasaya süren veya hizmete sunan kişi ve
kuruluşlardır.
Yasa, Yapay Zekâ
sistemini geniş biçimde tanımlamaktadır
Belirli özerklik
seviyesiyle, gerçek veya sanal ortamları etkileyebilecek çıktılar (örneğin
tahminler, öneriler, kararlar, içerikler) üretmek için girdileri işleyebilen
sistem olarak nitelendirir. GPAI'yı ise önemli ölçüde genellik sergileyen, çok
çeşitli farklı görevleri yetkin bir şekilde yerine getirebilen yazılım
platformlarıdır. GPAI, dikey ve yatay kademedeki çeşitli uygulamalara ve
sistemlere uyumluluk sağlayabilen gelişmiş modeller olarak tanımlanır. Örneğin temel
bir yapı GPAI iken, karmaşık mimari üzerine inşa edilmiş bir sohbet botu veya
üretken YZ aracı bir sistemdir.
2-
Uygulayıcılar / Kullanıcılar (Deployers)
Uygulayıcılar, YZ
sistemlerinden faydalanan kişi veya kuruluşlardır. Örneğin, müşteri hizmetleri
taleplerini çevikleştirmek ve yönetmek için üçüncü taraf bir YZ sohbet botu kullanan
bir kuruluş uygulayıcı konumundadır. Pazarın makro bölümünü kapsayan
uygulayıcıların yasa gereksinimlerini yakından izlemeleri zaman yitirmemek
bakımdan önemlidir.
3-
İthalatçılar (Importers)
İthalatçılar, AB
dışında yerleşik kişi veya şirketin YZ sistemlerini, AB pazarına ticari
faaliyet olarak sunan, AB'de yerleşik kişi ve kuruluşlardır. Yerel ürünlerin
satışında iş ortaklığı sözleşmelerinin itina ile hazırlanması ve sonrasında
onaylanması ileride oluşacak sorunlara erken teşhis bakımdan hassas bir
noktadır.
4- İstisnalar
Yasa geniş bir kapsama
sahip olsa da bazı YZ kullanımları muaf tutulmuştur. YZ tamamen kişisel veya
yalnızca bilimsel araştırma ve geliştirme amacıyla yararlanılması kapsam dışı
olarak nitelendirilmiştir.
Risk
Kategorileri ve Kurallar;
Yasa, YZ yazılım
kaynaklarının, insan güvenliği ile temel haklara yönelik oluşturdukları
risklere göre dört ana gruba ayırır:
1- Kabul
Edilemez Risk (Yasaklı Sistemler): İnsan davranışlarını yönlendirme, etkileme ve çarpıtma girişimine teşebbüs
eden bilişsel sistemler. Devletlerin yaptığı toplumsal puanlama (social
scoring). İş yerlerinde/okullarda duygu tanıma sistemleri tamamen
yasaklanmıştır.
2- Yüksek
Risk: Sağlık, kritik
altyapı, eğitim, istihdam ve kolluk kuvvetleri gibi alanlarda kullanılan
sistemler. Ürünler, ticari olarak pazara sürülmeden önce ayrıntılı testlere,
şeffaflık standartlarına ve insan gözetimine tabi tutulurlar.
3- Sınırlı
Risk / Şeffaflık Yükümlülüğü: Sohbet robotları (chatbot'lar) ve derin sahte (deepfake) teknolojileri bu grupta
incelenilir. Kullanıcılara karşılaştıkları içeriğin YZ tarafından üretildiği
açıkça belirtmek zorundadır.
4- Düşük veya
Minimum Risk: Görüntü
filtreleri, spam engelleyiciler veya video oyunlarındaki YZ benzeri gibi
sistemlerdir. Bu başlık altında toplanan sistemler herhangi bir kısıtlamaya
tabi olmadan serbestçe kullanılabilir.
Uygulama
Takvimi (Zaman Çizelgesi);
Yasa tek bir
günde bütünsel olarak kanunlaşmaya başlamamış, zamana yayılan bir geçiş takvimi
belirlenmiştir, Yasa, farklı hükümlerinin aşamalı olarak uygulamaya konmasıyla
birlikte 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Vurgulanan
tarihlere göz gezdirecek olursak
1- Şubat 2025:
Kabul edilemez risk grubundaki tüm yasaklı YZ unsurlarına yönelik yasaklar
işlevselliğe alınmıştır.
2- Ağustos 2025:
Genel amaçlı YZ yapıları (ChatGPT, Gemini gibi büyük dil modelleri) için
yönetim ve şeffaflık kuralları devreye girdi. Genel amaçlı YZ (GPAI) ilişkin
kurallar yeni GPAI mimarileri için de geçerlilik kabul edildi. 2 Ağustos
2025'ten önce piyasaya sürülmüş olan GPAI modellerinin sağlayıcılarının uyum
sağlamak için 2 Ağustos 2027'ye kadar süre tanındı.
3- Ağustos 2026:
Yüksek riskli sistemlerin büyük bir kısmı için uyum ve sertifikasyon
zorunlulukları tamamen bağlayıcı hale gelmiştir. Yüksek riskli YZ sistemlerine
yönelik kurallar yürürlüğe girmiştir.
4- Ağustos
2027'den itibaren: Belirli AB yasaları kapsamında düzenlenen ürünlerin kendisi
veya güvenlik bileşeni olan YZ sistemlerine yönelik kurallar geçerlilik
kazanacaktır.
Avrupa Birliği
(AB) pazarında faaliyet gösteren veya çıktıları AB içinde kullanılan tüm YZ
sağlayıcılarını kapsamaktadır. Yasa, aşamalı olarak sürece dâhil olacak ve kurallara
uymayan şirketlere 30 milyon Avro'ya veya küresel cirolarının %6'sına varan çok
ağır para cezaları öngörmektedir.
Yasa
"etki alanı" ilkesiyle ölçeklenmektedir.
Kuruluş, merkezinin
AB sınırları dışında kayıtlı olması durumunda, geliştirilen YZ sistemi AB
vatandaşına ulaşıyor veya AB pazarında kullanılıyorsa, yasa kurallara uymak
zorunludur. Yerel teknoloji üreticilerinin ve ihracatçılarının AB pazarındaki
rekabet güçlerini korumaları için sistemlerini saptanmış standartlara göre
gözden geçirmek, düzenlemek ve doğrulamak yolunda gerçekçi planlar yapmaları
koşulların başında sayılmaktadır.
“Türk Dünyasında
Ortak Vizyon: Bilişimde Birlik” konu başlığı çerçevesinde AB ülkelerinde geniş
kapsamlı mevzuata giren YZ yasasının da özen ve itina ile uyarı tabelalarında
yer alması dileklerimle…
İcrayı San’at
Eyle
